Category: Քիմիա 9

Փորձ 1. Հայտանյութերի (մեթիլ նարնջագույն, լակմուս, ֆենոլֆտալեին) գույնի փոփոխությունը թթվային  միջավայրում․

9-5 դասարանի սովորողներ Դավիթ Մուրադյանը, Վարդան Վարդանյանը և Տիգրան Մուրադյանը կատարելու են փորձ՝ հայտանյութերի գույների փոփոխությունը թթվային միջավայրում։ Փորձը իրականացնելու ենք HCl-ի, այսինքն՝ աղաթթվի օգնությամբ։ Հայտանյութերն են՝ մեթիլ նարնջագույնը, լակմուսը և ֆենոլֆտալեինը։ Ձագարի օգնությամբ քիչ քանակությամբ աղաթթու ենք լցնում անոթների մեջ։ Բարձրացնում ենք ձագարը և լցնում ենք։ Այժմ տարբեր անոթների մեջ լցնում ենք տարբեր հայտանյութեր։ Առաջինի մեջ կաթոցիկի օգնությամբ կաթացնում ենք ֆենոլֆտալեինը։ Նկատում ենք, որ թափահարելուց հետո գույնը չփոխվեց։ Երկրորդ անոթի մեջ լցնում ենք մեթիլ նարջնագույն հայտանյութը։ Թափահարում ենք անոթը, որպեսզի խառնվեն նյութերը։ Տեսնում ենք, որ մեթիլ նարջնագույնը փոխեց իր գույնը վարդագույնի։ Երրորդ անոթի մեջ կաթացնում ենք մանուշակագույն լակմուսը, վերցնում ու թափահարում ենք այն և նկատում ենք, որ այն նույնպես իր գույնը փոխեց։ Եզրակացնում ենք, որ ֆենոլֆտալեին հայտանյութից բացի, մյուս երկուսը գույները փոխում են թթվային միջավայրում։

Նախագծի անվանումը՝  <<Հալոգեններ>>

Ուղղորդող հարցեր.
*1-   Ինչո՞ւ  են 7- րդ  խմբի  գլխավոր  ենթախմբի  տարրերին   անվանում  «հալոգեններ»,  ո՞ր  տարրերն  են դրանք  բնութագրեք այդ տարրերը. 

Մենդելևի պարբերական համարագի 7-րդ խմբի գլխավոր (Ա) ենթախմբի տարրերը F, Cl, Br, J, At (աստատ) կոչվում են հալոգեններ: Այդ անունը ստացել են այն պատճառով , որ բազմաթիվ մետաղների հետ առաջացնում են մեծ գործածություն ունեցող աղեր:

Բոլոր հալոգենները ոչ մետաղներ են, արտաքին էներգետիկ մակարդակում ունեն 7 էլեկրոններ ուժեղ օքսիդիչներ են: Ամենաուժեղ օքսիդիչը ֆտորն է: Աստատը՝ At, ռադիոակտիվ տարր է, գործնականում  չի հանդիպում բնության մեջ, ատացվել է արհեստական ճանապարհով:

 *2-Հալոգենները   ինչպիսի՞ միացությունների  ձևով  են  տարածված  բնության   մեջ,  գրեք  օրինակներ…

Հալոգենները բնության մեջ հանդիպում են գերազանցապես միացությունների ձևով։ Ֆտորի ամենատարածված միացություններն են ֆլյուորիտը, կիրոլիտը, ֆտորապատիտը: Քլորի բնական միացություններից են կերակրի աղը, սիլվինը և կառնալիտը: Բրոմի և յոդի միացություններ են պարունակում բնական ջրերը, որոնցից էլ կորզում են այդ հալոգենները՝ օգտագործելով քլորի օքսիդիչ հատկությունը:

*3-. Ինչո՞ւ են  հալոգենները  համարվում  կենսական  տարրեր, թվարկեք  հալոգենների  միացությունների    դերը  մարդու  օրգանիզմում….

Հալոգեններն ու դրանց միացություններն ունեն վիթխարի կիրառություններ մարդկային գործունեության ամենատարբեր ոլորտներում, ինչպես նաև կենսաբանական կարևոր  նշանակություն բույսերի և կենդանիների նորմալ աճի ու գոյատևման համար:

Արդյունաբերությունում քլորից ստանում են քլորջրային և աղաթթու: Քլորի ջրային լուծույթի մանրէասպան հատկության վրա է հիմնված բնակչությունը ջուր մատակարարրող կայաններում գազային քլորի օգտագործումը: Ֆտորը հիմնականում տեղայնացված է ատամներում, եղունգներում և ոսկրային հյուսվածքներում: Քլորի  զանգվածային բաժինն օրգանիզմում կազմում է 0,15%: Քլորիդ-իոններ է պարունակում արյան պլազման NaCl և KCl աղերի լուծույթների ձևով:

Մարդու և կենդանիների ստամոքսում արտադրվում է աղաթթու: Բժշկության մեջ լայնութ են օգտագործվում են կերակրի  աղը ֆիզիոլոգիական և հիպերտոնին լուծույթները: Կենտրոնական նյարդային  համակարգը շատ զգայուն է բրոմիդի իոնի նկատմամբ որն ունի հանդարտեցնող ազդեցություն: Մարդու օրգանիզմը պարունակում է շուրջ 25մգ յոդ, որը հիմնականում կուտակված է վահանձև գեղձում: Յոդի սպիրտային լուծույթը օգտագործվում է բժշկության մեջ մաշկի բորբոքումների և վնասվածքների դեպքում:

*4-Գրեք   հալոգենների   ատոմների  բաղադրությունը   և  կառուցվածքը:

Բոլոր հալոենները ոչ մետաղներ են, արտաքին էներգետիկ մակարդակում ունեն 7 էեկտրոններ, ուժեղ օքսիդներ են: Բոլոր հալոգենները /բացի ֆտորը, որը ունի հաստատուն -1 օքսիդացման աստիճան, ունեն տարբեր օքսիդացման աստիճաններ (մինչև +7), որը բացատրվում  է d ազատ օրիտալով: Վալենտային էլեկտրոնները nS²nP⁵, հեշտությամբ միացնելով 1 էլեկտրոն ավարտուն են դարձնում իրենց արտաքին շերտը հալոգենների օքսիդիչ հատկությունները փոքրանում է F>Cl>Br>J>At այս շարքում յուրաքանչյուր նախորդ տարր դուրս է մղում հաջորդին իր միացությունից:
*5-Ինչպիսի՞  վալենտականություն  և   օքսիդացման աստիճան  են  ցուցաբերում  քլորը  միացություններում, գրեք  օրինակներ…

Քլորի վալենտականություն, երբ մեկ է, օքսիդացման աստիճանը +1, −1, 0 է: Երբ վալենտականությունը երեք է, օքսիդացման աստիճանը +3 է: Երբ վալենտականությունը հինգ է, օքսիդացման աստիճանը +5 է, իսկ երբ վալենատականությունը յոթ է, օքսիդացման աստիճանը +7 է:

*6- Թվարկեք   հալոգեն  պարզ  նյութերի  ֆիզիկաքիմիական  հատկությունները

Հալոգենները գոյություն ունեն երկատոմ մոլեկուլների ձևով, որոնք առաջանում են հալոգենների ատոմների արտաքին էներգիական մակարդակի կենտ էլեկտրոնները զույգվելու հաշվին: Կապը երկու ատոմի միջև կովալենտային ոչ բևեռային է: Հալոգեններն ազատ վիճակում շատ թունավոր են, նույնիսկ յոդը, եթե նրա կոնցենտրացիան օդում մեծ է:

*7-  Որտե՞ղ  են  կիրառում   քլորը   և  նրա  միացությունները

Քլորը լայնորեն օգտագործվում է արդյունաբերության մեջ։ Այն օգտագործվում է աղաթթվի արդյունաբերական ստացման և այնպիսի նյութերի պատրաստման համար, որոնք օգտագործվում են գործվածքներն սպիտակեցնելու համար։ Խմելու ու կենցաղային նպատակների համար նախատեսված ջուրը մինչև ջրատար խողովակների ցանց մղելը հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմներից ախտահանվում է իր մեջ աննշան քանակի քլոր լուծելով՝ քլորելով։

*8-  Որտե՞ղ  են  կիրառում   աղաթթուն  և  նրա  աղերը,  ի՞նչ  է  ժավելաջուրը…,  ի՞նչ  է   քլորակիրը…

Աղերը կիրառվում են ամենուրեք, ինչպես արտադրությունում, այնպես էլ առօրյա կյանքում:
Ազոտական թթվի աղերը՝ նիտրատները մեծ մասամբ օգտագործում են գյուղանտեսության մեջ:
Նատրիումի քլորիդը (կերակրի աղ) առանձնացնում են գետի և ծովի ջրից, ինչպես նաև ստանում են աղային հանքավայրերից:
Շինարարությունում և բժշկության մեջ լայն տարածում ունի գիպսը, որը ստացվում է կալցիումի դիհիդրոսուլֆատից:
*9-  Կարելի՞ է  խմելու   ջուրը   ախտահանել  քլորով, պատասխանը  հիմնավորեք…

Խմելու համար պիտանի ջուրը պետք է պարունակի առավելագույնը 4 միլիգրամ քլոր մեկ լիտր ջրում, սակայն քլորի ճիշտ չափաբաժինը ոչ միշտ է պահպանվում և սովորաբար գերազանցում է թույլատրելի սահմանը: Քլորը կարող է շատ վնասակար լինել առողջության համար:

*10- Աղաթթվի  ո՞ր  աղի  0.9%-֊անոց  ջրային  լուծույթն  է  կոչվում «ֆիզիոլոգիական լուծույթ»:    1 կգ ֆիզիոլոգիական  լուծույթ  պատրաստելու  համար   քանի՞ գրամ  աղ  և  ջուր  պետք  է  վերցնել:

NaCl աղի 0,9%-անոց ջրային լուծույթը կոչվում է ու ֆիզիոլոգիական լուծույթը:

Օրգանիզմ ներմուծված սննդանյութերի մեջ պարունակվում են նյութեր` վիտամիններ, որոնք անհրաժեշտ են նյութափոխանակության կարգավորման և բջիջների բնականոն կենսագործունեության համար:

Վիտամինների քանակությունն ավելի շատ է բուսական օրգանիզմներում, սակայն որոշ վիտամիններ բավարար քանակությամբ կան նաև կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքում:

Օրգանիզմի վիճակը վիտամինների բացակայության դեպքում կոչվում է ավիտամինոզ, անբավարարության դեպքում` թերվիտամինոզ (հիպովիտամինոզ), իսկ հավելյալ քանակի դեպքում՝ գերվիտամինոզ (հիպերվիտամինոզ):

Գերվիտամինոզի  դեպքում խիստ արագանում են նյութափոխանակության գործընթացները կամ շեղվում մեկ այլ ուղղությամբ: Սննդի միջոցով վիտամինների ընդունումը նպաստում է ֆերմենտների և այլ կենսաբանական ակտիվ նյութերի առաջացման գործընթացին: Դրանց անվանումը տրվում է լատիներեն լեզվի գլխատառերով՝ A,B,C,D և այլն:

A վիտամին (ռետինոլ): Անհրաժեշտ է լիարժեք տեսողության և օրգանիզմի բնականոն աճի համար: A վիտամինի անբավարարության հիմնական ախտանիշներից է գիշերային կուրությունը (հավկուրություն): Բացի այդ դանդաղում է աճը, ընկնում է դիմադրողականությունը, զարգանում են մաշկային հիվանդություններ:

A վիտամինը պարունակվում է կենդանական ծագման մթերքում՝ կենդանիների և ձկների լյարդում, խավիարում, ձկան յուղում, կարագում և յուղում, կաթնամթերքում, ձվի դեղնուցում:

Բուսական մթերքում A վիտամինը պարունակվում է նախավիտամինների ձևով, որոնք իրենցից ներկայացնում են գունանյութեր (պիգմենտներ)՝ կարոտինոիդներ:

Դրանցով հարուստ են գազարը, լոլիկը, կարմիր տաքդեղը, կանաչ սոխը, թրթնջուկը, հազարը, մասուրը, ծիրանը, չիչխանը, արոսենու պտուղները և այլն:

B1 վիտամին (թիամին): Անհրաժեշտ է հատկապես օրգանիզմում ածխաջրերի փոխանակության համար: Թիամինի բացակայության կամ զգալի պակասի հետևանքով առաջանում է նյարդային համակարգի ծանր հիվանդություն՝ բերի-բերի: B1 վիտամինով առավել հարուստ են գարեջրի, հացի չոր և խտացված խմորիչները, ինչպես նաև լոբազգի և հացազգի բույսերից պատրաստված սննդամթերքը: Այն պարունակվում է առավելապես հատիկների թաղանթում և սաղմում, ուստի սննդի մեջ պետք է ընդգրկել ձավարեղեն (հատկապես՝ հնդկացորեն, վարսակաձավար), կոպիտ աղացած ալյուրից թխված հաց:

B2 վիտամին (ռիբոֆլավին): Մասնակցում է օրգանիզմում կենսաբանական օքսիդացման գործընթացներին: Նպաստում է վերքերի ապաքինմանը, ապահովում է լուսային և գունային տեսողությունը: Անբավարարության դեպքում նկատվում են շրթունքների չորություն և ճաքեր, անկյուններում՝ խոցեր, մատների վրա՝ խոր ճաքեր, դանդաղում է վերքերի ապաքինումը: Մեծ քանակությամբ B2 վիտամին պարունակվում է խմորիչներում, լյարդում, ինչպես նաև կաթում և կաթնամթերքում: B2 վիտամինը տաքացնելիս կայուն է, բայց հեշտությամբ քայքայվում է լույսի ազդեցությունից:

B3 կամ PP վիտամին (նիկոտինաթթու): Մասնակցում է օրգանիզմում ընթացող կենսաբանական օքսիդացմանը: Բավական քանակությամբ պարունակվում է լյարդում, երիկամներում, խմորիչներում, մսում, կաթում, ինչպես նաև ոլոռում, բակլայում, ցորենի ալյուրում, հնդկաձավարում, սնկերում: Ավելի լավ է յուրացվում կենդանական ծագման մթերքից:

B5 վիտամին (պանտոտենաթթու): Կարևոր նշանակություն ունի նյութափոխանակության համար: Կարգավորում է նյարդային համակարգի գործունեությունը, մակերիկամների և վահանագեղձի գործառույթները: Տարածված է բնության մեջ, բուսական և կենդանական հյուսվածքներում (պանտոտենային` հունարեն նշանակում է ամենատարածված):

Օրգանիզմում B5 վիտամինի անբավարարության կլինիկական ախտանշաններ չեն հաստատվել:

B6 վիտամին (պիրիդօքսին): Մասնակցում է ամինաթթուների փոխանակությանը, որոնք սպիտակուցների բաղկացուցիչ մասն են: Անբավարարությունից առաջանում է վաղ մանկական տարիքի երեխաների աճի կասեցում, սակավարյունություն, գերգրգռվածություն: B6 վիտամինը պարունակվում է մսում, ձկնեղենում, կաթում, խոշոր եղջերավոր կենդանիների լյարդում, խմորիչներում և բուսական շատ մթերքներում:

B9 վիտամին (ֆոլացին): Մասնակցում է որոշ ամինաթթուների, նուկլեինաթթուների սինթեզին, խթանում ոսկրածուծի արյունաստեղծման գործառույթը, նպաստում B12 վիտամինի յուրացմանը: Անբավարարության դեպքում առաջանում են ծանր սակավարյունություն, ստամոքսաղիքային և զգացողության խանգարումներ:

Ֆոլացինի խմբի կարևոր ներկայացուցիչը ֆոլաթթուն է, որը տարածված է բուսական և կենդանական աշխարհում: Առավել շատ պարունակվում է լյարդում, երիկամներում, բույսերի կանաչ տերևներում: Սինթեզվում է բույսերի, շատ բակտերիաների և սնկերի կողմից: Մարդու աղիների միկրոօրգանիզմները սինթեզում են մեծ քանակությամբ ֆոլաթթու, որը բավարարում է օրգանիզմի պահանջը:

B12 վիտամին (ցիանակոբալամին): Մասնակցում է նուկլեինաթթուների սինթեզին, արյունաստեղծմանը:

B12 -ի անբավարարության դեպքում զարգանում է չարորակ սակավարյունություն: Զգալի քանակությամբ պարունակվում է լյարդում, երիկամներում, ձկնեղենում (հատկապես՝ լյարդում և խավիարում), քիչ քանակությամբ՝ մսում, կաթում, կաթնաշոռում, պանրում, ձվի դեղնուցում:
 

B15 վիտամին (կալցիումի պանգամատ): Քիմիական կազմությունը և ազդեցության մեխանիզմը բավարար ուսումնասիրված չեն: Բուժիչ նպատակով կիրառում են աթերոսկլերոզի, արյան շրջանառության խանգարումների, լյարդաբորբերի և այլ հիվանդությունների ժամանակ:

C վիտամին (ասկորբինաթթու): Կարևոր դեր է խաղում օրգանիզմում ընթացող օքսիդավերականգնման գործընթացներում: C վիտամինի անհրաժեշտ քանակությունը (մեծահասակների համար՝ օրական 50–100 մգ, երեխաների՝ 30–70 մգ) օրգանիզմը պետք է ստանա սննդի հետ: C վիտամինի անբավարարության սկզբնական շրջանում նկատվում են ընդհանուր թուլություն, քնկոտություն, գլխապտույտ, մարդը արագ հոգնում է: Շրթունքները, ականջները, քիթը կապտում են, լնդերը՝ ուռչում, խոցոտվում և արյունահոսում, շարժվում և ընկնում են ատամները: Կտրուկ թուլանում է օրգանիզմի դիմադրողականությունը:

C թերվիտամինոզի ծայրագույն աստիճանը՝ լնդախտը (ցինգա), հազվադեպ է հանդիպում. ուղեկցվում է ցանով (վառ կարմիր, այնուհետև՝ կապտասև), արյունազեղումներով, ստամոքսաղիքային համակարգի խանգարումներով: Ավելցուկային չափաքանակները (օրական՝ մի քանի գրամ) նույնպես վնասակար են օրգանիզմի համար և կարող են առաջացնել ծանր բարդություններ (օրինակ՝ երիկամաքարային հիվանդություն):

Ասկորբինաթթվի հիմնական աղբյուր են հատապտուղները, բանջարեղենը և մրգերը:

Օրական պահանջը լրացվում է կաղամբի, կարտոֆիլի, կանաչ սոխի, լոլիկի հաշվին: C վիտամինի առավելագույն քանակությունը (մինչև 1200 մգ) պարունակվում է մասուրում, սև հաղարջում (մինչև 200 մգ), կարմիր տաքդեղում (մինչև 250 մգ), ինչպես նաև չիչխանի հատապտուղներում, նարինջում, կիտրոնում, շատ քիչ՝ կենդանական մթերքներում: C վիտամինը լավ է լուծվում ջրում. այն ամենաանկայունն է. հեշտությամբ օքսիդանում է հատկապես բարձր ջերմաստիճանում և մետաղի (հիմնականում՝ պղնձի) առկայությամբ:

C վիտամինն անկայուն է դառնում թարմ սառեցրած մրգի ու բանջարեղենի հալվելու ժամանակ, ուստի դրանք պետք է արագ օգտագործել: Խորհուրդ է տրվում գարնանը օգտագործել թարմ կանաչ սոխ և որոշ պահածոյացրած մթերքներ (լոլիկի մածուկ, կանաչ ոլոռ), որոնցում C վիտամինը լավ է պահպանվում:

D վիտամին (կալցիֆերոլներ): Օրգանիզմում փոխարկվում է հորմոնանման նյութի, որը մասնակցում է կալցիումի և ֆոսֆորի աղերի յուրացմանը, ոսկրային հյուսվածքում դրանց կուտակմանը:

D վիտամինի մեծ պահանջ ունեն հատկապես 3–4 տարեկան երեխաները (անբավարարությունից մանկական օրգանիզմում զարգանում է ռախիտ հիվանդությունը):

Սովորաբար D վիտամինը առաջանում է մարդու մաշկում՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ներգործությամբ: D վիտամինի աղբյուր է ձկների լյարդի ճարպը: Ոչ մեծ քանակությամբ պարունակվում է կարագում, ձվի դեղնուցում, ձկան յուղում: Մյուս կենդանական մթերքներն աղքատ են այս վիտամինով, իսկ բուսական մթերքը, որպես կանոն, բոլորովին չի պարունակում:

Մեծահասակ մարդկանց պահանջը D վիտամինի նկատմամբ մեծ չէ, սակայն այն մեծանում է ցերեկային լույսի պակասի դեպքում (ստորգետնյա աշխատանքներ կատարելիս, հյուսիսում բնակվելու դեպքում): Ձմռանն օրգանիզմում D վիտամինի առաջացումը կարելի է խթանել` քվարցային լամպով ճառագայթահարելով: Կանխարգելիչ նպատակով վաղ մանկական տարիքի երեխաներին հաճախ նշանակում են D վիտամինի պատրաստուկներ, որոնք կարելի է օգտագործել միայն բժշկի հսկողությամբ, քանի որ չափաքանակը գերազանցելիս կարող են բարդություններ առաջանալ:

E վիտամին (տոկոֆերոլներ): Խթանում է մկանային գործունեությունը և սեռական գեղձերի ֆունկցիաները: Պարունակվում է ձեթերում, գետնանուշի, ոլոռի, եգիպտացորենի, սոյայի սերմերում, հազարում, սպանախում, լյարդում, ձվի դեղնուցում, կաթում:

K վիտամին (ֆիլոքինոններ): Մասնակցում է արյան մակարդմանը: Անբավարարությունն առաջացնում է արյունահոսություն՝ քթից, լնդերից, ստամոքսաղիքային համակարգի օրգաններից: Պարունակվում է սպանախի, կաղամբի, եղինջի և այլ բույսերի կանաչ մասերում, գազարում, լոլիկում: Կենդանական ծագման մթերքները (բացի լյարդից) K վիտամին գրեթե չեն պարունակում: Հիմնականում կիրառվում են սինթետիկ պատրաստուկները՝ վիկասոլը և սինկավիտը:

Մարդու և կենդանիների օրգանիզմում լիպիդների հիմնական զանգվածը կազմում են չեզոք ճարպերը: Դրանք տարբեր ճարպաթթուներ, առավել հաճախ պալմիտինաթթու, ստեարինային, օլեինային, լինոլեինային, լինոլային թթուներ պարունակող լիրիգլիցերիդներ են: Մարդու սննդի չեզոք ճարպերը էներգիայի կարևոր աղբյուր են’ 1գ ճարպի օքսիդացումից անջատվում է 38,94 կջ ջերմություն: Չափահաս մարդու օրգանիզմում էներգիայի մոտ 50%-ը և կրծքահասակ երեխայի օրգանիզմում մոտ 40%-ը առաջանում է չեզոք ճարպերի օքսիդացման հաշվին: Դրա հետ միասին չեզոք ճարպերը էնդոգեն ջրի աղբյուր են’ 100գ ճարպի օքսիդացումից առաջանում է.107գ ջուր, որը մտնում է օրգանիզմի բնականոն ջրափոխանակության ֆոնդի մեջ:

Չեզոք ճարպը ծառայում է նաև որպես կենսաբանական ջերմամեկուսիչ համակարգ` մարմինը պատելով նա նպաստում է ջերմության պահպանմանը օրգանիզմում: Չեզոք ճարպը կատարում է կառուցվածքային ֆունկցիա` ապահովում է ենթաբջջային կառույցների հիդրոֆոբ հատկությունները:Չեզոք ճարպերը կատարում են նաև մեխանիկական պաշտպանական ֆունկցիա’ շրջապատելով օրգանները, անոթները և նյարդերը պաշտպանում են նրանց արտաքին միջավայրի վնասակար ազդեցություններից: Չափահաս մարդու չեզոք ճապի օրական պահանջը կազմում է 70-80գ, 3-10 տարեկան երեխաներինը’ 25-30գ: Կրծքահասակ երեխաների համար այն դեռևս ճշգրիտ որոշված չէ: էներգիական իմաստով չեզոք ճարպերը կարող են հեշտությամբ փոխարինվել ածխաջրատներով: Սակայն որոշ չհագեցած ճարպաթթուներ, օրինակ, լինոլային, լինոլեինային և արախիդոնային ճարպաթթուները պետք է անպայման պարունակվեն մարդու սննդում, քանի որ նրանք անհրաժեշտ են բնականոն աճի և մի շարք օրգանների ֆունկցիաների համար: Նրանց անվանում են անփոխարինելի ճարպաթթուներ: Սննդի մեջ նրանց երկարատև, բացակայությունը հանգեցնում է աճի դանդաղեցման’ երիտասարդ օրգանիզմներում և բազմանալու ընդունակության կորստին’ չափահասների մոտ: Առաջանում են մաշկի ախտահարումներ, հատկապես երեխաների մոտ: Մարդու օրական պահանջը այդ ճարպաթթուների նկատմամբ կազմում է 3- 6գ:Մարդու արյան մեջ քաղցած վիճակում չեզոք ճարպի պարունակությունը մոտ 200մգ% է: Սնունդ ընդունելուց 2-3 ժամ հետո ճարպի քանակը արյան մեջ բարձրանում է, որն անվանում են ալիմենտար (սննդային) հիպերլիպեմիա (գերճարպարյունություն), 4-6 ժամից հետո հասնում է առավելագույնի և նորմայի է վերադառնում 9-րդ ժամվա վերջում:Բնականոն պայմաններում ճարպի քանակը օրգանիզմում կազմում է մարմնի զանգվածի 10-20%-ը: Սակայն ախտաբանական վիճակներում կարող է հասնել շատ մեծ չափերի:Սննդի կազմում ճարպի ոչ մեծ քանակների ընդունման դեպքում օրգանիզմում սինթեզվում և կուտակվում է օրգանիզմին հատուկ տեսակային սպեցիֆիկ ճարպ, սակայն նույն տիպի ճարպի երկարատև օգտագործման դեպքում ենթամաշկային շերտի ճարպը իր բաղադրությամբ մոտենում է օգտագործած ճարպին: Ճարպային հյուսվածքում չեզոք ճարպը պահեստավորվում է տրիգլիցերիդների ձևով և օգտագործվում է ըստ էներգիական պահանջների: Վերջին գործընթացն անվանում են ճարպաազատման ակտիվացում (ճարպի մոբիլիզացիա): Ճարպերի սինթեզն օրգանիզմում անվանում են լիպոգենեզ, իսկ քայքայումը’ լիպոլիզ: Ճարպերի միջանկյալ փոխանակության մեջ կարևոր դեր է խաղում լյարդը: Այն միակ օրգանն է, որն առաջացնում է կեդանային մարմիններ և ացետոն, որոնք արյան միջոցով անցնելով տարբեր օրգաններ, արագ օքսիդանում են Կրեբսի ցիկլում, ուստի նրանց քանակը արյան մեջ մեծ չէ` 4-5 մգ%: Կրեբսի ցիկլում կետոնային մարմինների լիարժեք օքսիդացման համար անհրաժեշտ է ածխաջրատային փոխանակության պրոցեսների բնականոն ընթացք: Ճարպի միջանկյալ փոխանակության խանգարման, շաքարային դիաբետի, հյուծող մկանային աշխատանքի, քաղցի, տենդի ժամանակ. արյան մեջ մեծանում է կետոնային մարմինների քանակը (հիպերկետոնեմիա) և մեզի միջոցով հեռացումը (կետոնուրիա): Այդ վիճակը կոչվում է կետոզ, որը հանգեցնում է արյան pH-ի փոփոխությունների և կարող է դառնալ նյութափոխանակային կոմայի առաջացման պատճառ:

Խոլեսթերինը և այլ ստերոիդները ներմուծվում են սննդի հետ կամ սինթեզվում են օրգանիզմում: Խոլեսթերինից օրգանիզմում սինթեզվում են կենսաբանական կարևոր ստերիններ, առավելապես մակերիկամների կեղևի և սեռական գեղձերի հորմոններ, ինչպես նաև վիտամին D3: Խոլեսթերինը և ֆոսֆոլիպիդները բջջաթաղանթի կարևոր կառուցվածքային բաղադրիչներ են: Ամենամեծ քանակով խոլեսթերին հայտնաբերված է մակերիկամներում’ 4,5- 10%, այնուհետև ուղեղում և ծայրամասային նյարդերում’ մոտ 2%, ճարպային հյուսվածքում նույնպես մոտ 2%, արյան մեջ այն կազմում է մոտ 0,2%, մկաններում’ 0,1% և կմախքում 0,01%: Ֆոսֆոլիպիդների շարքին են դասվում լեցիտինները և սֆիեգոմիելինները: Նրանք մտնում են րոլոր բջիջների, հատկապես նյարդային բջիջների բաղադրության մեջ: Ֆոսֆոլիպիդները որպես կառուցվածքային տարրեր մտնում են բջջաթաղանթի ն ենթաբջջային կառույցների թաղանթների, ինչպես նաև կորիզանյութի և պրոտոպլազմայի մեջ: Ֆոսֆոլիպիդները սինթեզվում են աղիքի լորձաթաղանթում և լյարդում: Սակայն արյան մեջ անցնում են միայն լյարդի բջիջների ֆունկցիայի շնորհիվ, ուստի արյան մեջ ֆոսֆոլիպիդների մակարդակը կախված է լյարդի ֆունկցիոնալ վիճակից: 

Ֆոսֆոլիպիդները սինթեզվում են չեզոք ճարպերից, ֆոսֆորական թթվից և խոլինից: Խոլինի առաջացման համար որպես մեթիլ խմբերի դոնատոր անհրաժեշտ է սննդի հետ բավարար քանակով մեթիոնին ամինաթթվի ներմուծում: Մեթիլ խմբերի անբավարարության ժամանակ լյարդում խանգարվում է խոլինի սինթեզը և ֆոսֆոլիպիդների հետագա առաջացումը, որի հետևանքով նրա մեջ կուտակվում է չեզոք ճարպ և զարգանում է լյարդի ճարպային կազմափոխություն (լյարդի ճարպային ներսփռում): Ճարպի քանակը այդ դեպքում լյարդում նորմայում 5%-ի փոխարեն կարող է հասնել 40-50%-ի: Գլիկոլիպիդները բարդ լիպիդներ են, որոնք ֆոսֆոր չեն պարունակում, նրանց կազմության մեջ մտնում է գալակտոզա: Դրանք մուկոլիպիդներ են’ գանգլիոզիդներ և ցերեբրոզիդներ: Նրանք մեծ քանակով գտնվում են ուղեղային հյուսվածքում և արյան բջիջներում: Նրանք կարևոր դեր են խաղում արյան իմունաքիմիական պրոցեսներում, վիրուսները կապում են բջջաթաղանթներին:

Սպիտակուցի դերը մկաններում

Սպիտակուցները կարևոր դեր են կատարում մկանների գործունեության, կրճատման և կոորդինացմանը համար: Սպիտակուցները ներկա են մկանների հյուսվածքներում, ինչպես նաև մկանների աճը պայմանավորված է օրգանիզմում առկա սպիտակուցների թվի հետ:

Սպիտակուցների դերը իմունային պաշտպանությամ մեջ

Սպիտակուցները ահռելի դեր են կատարում իմունային համակարգի ամրապնդման համար: Մարդու օրգանիզմը ունի յուրահատուկ մշակված ինքնապաշտպանական մեխանիզմ տարբեր ինֆեկցիաների և հիվանդությունների դեմ: Այդ ինքնապաշտպանությունը իրականացվում է հակամարմինների օգնությամբ, որոնք սպիտակուցների խումբ են իրենցից ներկայացնում: Հակամարնինները հայտնաբերում են օտար տարրերին, հարուցիչներին և ոչնչացնում դրանք:

Սպիտակուցները և նյարդային ազդակը

Սպիտակուցները պահպանում են նյարդային համակարգի անխտիր գործունեությունը: Նյարդային համակարգը ակտիվանում է, երբ այն ազդակներ է ստանում և պատասխան ազդակներ տալիս: Նյարդային ազդակն ընդունողները բաղկացած են սպիտակուցներից: Այս ընդունիչները փոխանցում են նյարդային ազդակները բջիջներով և կարգավորում կենտրոնական նյարդային համակարգը:

Սպիտակուցը, որպես էներգիայի աղբյուր

Սպիտակուցը օրգանիզմի համար նաև հանդիսանում է որպես էներգիայի աղբյուր: Եթե անձը մարմնի քաշը իջեցնելու համար բեռնաթափման օր է հայտարարել կամ դիետա է պահում, օրգանիզմը օգտագործում է իր սպիտակուցները, որպեսզի կոմպենսացնի այդ ամենը:

Քանի որ մեր օրգաիզմը չունի պահեստավորված սպիտակուցներ, ֆերմենտները` մկանների սպիտակուցները քայքայվում են, որպեսզի արտադրվեն ամինաթթուներ և վերջիններս էլ օրգանիզմը ապահովեն էներգիայով կամ սինթեզեն գլյուկոզա:

Առողջ մազեր և սպիտակուց
Սպիտակուցները նպաստում են առողջ մազեր ունենալուն և պաշտպանում են մազերը արտաքին միջավայրի վնասներից: Սպիտակուցները իրենց հատկություններով ազդում են մազի աճի վրա: Հենց այս հատկություններն են օգտագորվում մազերի խնամքի համար նախատեսված կոսմետիկական միջոցների մեջ:

Մոլեկուլային տեղափոխություն
Սպիտակուցների մյուս կարևոր ֆունկցիան բջիջներում առկա տարրերի տեղափոխությունն է և պահեստավորումը: Այս ամենը կարևոր է արյան հոսքի սահուն ընթացքի և օրգանիզմի սնման համար: Օրինակ թթվածինը արյան կարմիր գնդիկներին հասնում է հեմոգլոբին կոչվող սպիտակուցի շնորհիվ:Մյուս սպիտակուցը, որ կոչվում է ֆերիտին, պատասխանատու է լյարդում արյան և երկաթի պահեստավորման համար:

Առողջ մաշկ և սպիտակուց
Սպիտակուցներից կոլագենը ապահովում է մաշկի բջիջների, հուսվածնքերի  ուժը և առաձգականությունը: Կոլագենը վերականգնում է վնասված մաշկը նպաստում բջիջների ռեգեներացիային: Առողջ, առաձգական և առանց կնճիռների մաշկը կախված է օրգանիզմում կոլագեն սպիտակուցի քանակից:

Բջիջների և հյուսվածքների ռեգեներացիա
Բջիջների և հյուսվածքների թարմացումը և ռեգեներացիան շատ կարևոր երևույթներ են առողջ մարմնի համար: Մարմինը մշտական կարիք ունի ամինաթթուների, որոնք կազմավորում  են սպիտակուցներ և վերջիններս էլ նպաստում են նոր բջիջների և հյուսվածքների, ինչպես օրինակ եղունգների, մազերի աճին, մաշկի թարմացմանը: Մարսողական համակարգի, մաշկի և արյան բջիջների կյանքի տևողությունը մի քանի շաբաթ է: Մի քանի շաբաթից մահացած հյուսվածքներին և բջիջներին փոխարինելու են գալիս նորերը և հենց վերջինների ստեղծմանն էլ նպաստում են սպիտակուցները:

Սպիտակուցների մարսում և ներծծում

Սպիտակուցների մարսողությունը շատ կարևոր է մարմնի կողմից ամինաթթուների ներծծման համար: Ֆերմենտներից պեպսինը ակտիվացվում է ստամոքսահյութի արտադրմամբ և սպիտակուցները աստիճանաբար մարսվում են ստամոքսում: Մարսողության գործընթացը շարունակվում է և ավարտվում փոքր աղիքում:

Օրեկան կարելի է օգտագործել 2-3 չափաբաժին սպիտակուցով հարուստ սննդամթերք: Օրինակ մեկ ձուն կամ 1 ունցիա (28.3 գ) պանիրը համարվում է մեկ չափաբաժին սպիտակուց: Կանանց խորհուրդ է տրվում օգտագործել 0.75գ սպիտակուց, իսկ տղամարդկանց 0.84գ: Իսկ տարիքով մարդկանց, հղիների, աթլետների և քաշ հավաքող սպորտսմենների համար սպիտակուցի չափաքանակը կարող է տատանվել:

Ավագի դպրոցի 9-5 դասարանի սովորողներ Յանա Սարդարյանը և Ամալյա Մաչյանը կատարելու են փորձ։ Պարզելու են, թե օսլան որ սննդամթերքներում կա և չկա։ Փորձի համար կան բրինձ, սպիտակ հաց, կարտոֆիլ։ Իսկ տանը արդեն կորոշենք, թե բժշկական երշիկում կա օսլա, թե ոչ։

Ընթացքը՝

Յոդի սպիրտային լուծույթից մի քանի կաթիլ լցնում ենք ջրով տարայի մեջ։ Կափարիչով փակում ենք տարան, որպեսզի յոդը չցնդի։ Հիմա պատրաստում ենք նմուշը, որը լուծվող օսլա է։ Վերցնում ենք Starch Soluble նյութը և գդալիկով ու ձագարով լցնում ենք անոթի մեջ՝ սահմանափակ քանակով։ Այնուհետև ավելացնում ենք որոշ քանակությամբ ջուր։ Ձագարը մի կողմ ենք դնում ու ջրով և նյութով անոթը սկսում ենք թափահարել, որպեսզի նրանք խառնվեն։ Կաթոցիկով կաթացնում ենք Լյուգոլիի ռեակտիվը անոթի մեջ։ Տեսնում ենք, որ անոթի միջի գույնը դարձավ մուգ կապույտ։ Շարունակում ենք թափահարել, որպեսզի նյութերը լավ խառնվեն, և գույնը հստակ լինի։ Սա մեր նմուշն էր։

Հիմա որոշում ենք բրձնում օսլայի առկայությունը։ Լյուգոլիի ռեակտիվը կաթացնում ենք բրձնով ու ջրով անոթի մեջ, ու տեսնում ենք, որ անոթի պարունակությունը նույնպես մուգ երանգ ստացավ։ Օսլայի օղակների մեջ առաջանում են կոմպլեքս-միացություններ, ուստի և բրձնով անոթի գույնը գույնը ուրիշ է ստացվում։ Շարունակում ենք թափահարել։ Այնուհետև համեմատում ենք նմուշի ու բրձնի արդյունքները՝ գույները։ Բրձնով անոթի մեջ ավելացնում ենք ջուր, որպեսզի պատկերը հստակ լինի, գույնն էլ՝ ճիշտ։ Ձագարի միջոցով ավելացնում ենք ջուր։ Սկսում ենք անոթը թափահարել։ Կրկին համեմատում ենք։ Բրձնով անոթի գույնը ստացվել է մանուշակագույն, իսկ նմուշինը մնացել է մուգ կապույտ։ Ստացվում է, որ երկու անոթներում տարբեր օսլաներ են։ Հիմա պարզենք սպիտակ հացում ու կարտոֆիլում օսլայի առկայությունը։ Սկզբից ստուգենք հացը։ Լյուգոլիի ռեակտիվը կաթոցիկով կաթացնում ենք հացի վրա և տեսնում ենք, որ այն ստացավ մուգ երանգ։ Փաստորեն, սպիտակ հացը մեծ քանակությամբ օսլա է պարունակում։ Հիմա կստուգենք կարտոֆիլը։ Կարտոֆիլը ուշ է կապտում, մեր բառերով ասած, երակներով է կապտում, սակայն այն նույնպես պարունակում է օսլա։

Փորձը՝ տեսանյութում

Ածխաջրերը լինում են պարզ և բարդ, դյուրամարս և դժվարամարս: Պարզ ածխաջրերը մասնակցում են օրգանիզմում իրականացվող գործընթացներին: Պարզ ածխաջրերից են գլյուկոզան, ֆրուկտոզան և գալակտոզան: Բարդ ածխաջերերը մասնատվում են պարզ ածխաջրերի և նոր միայն մարսվում: Բարդ ածխաջրերը բաժանվում են երկու տեսակի. դիսախարիդներ՝  սախարոզը, մալտոզը, լակտոզը և պոլիսախարիդներ՝ օսլա, գլիկոգեն, պեկտին և ցելյուլոզա: Ածխաջրերից ամենաճանաչվածը գլյուկոզան է: Այն մեծ դեր է խաղում նյութափոխանակության գործընթացում: Գլյուկոզան ապահավում է օրգանիզմը էներգիայով: Արյան մեջ գլյուկոզայի պակասը հանգեցնում է հետևյալ հետևանքների՝

1. Հոգնածություն
2. Գրգռվածություն
3. Սրտխառնոց
4. Աշխատելու անկարողություն
5. Գիտակցության կորուստ:

Գլյուկոզայով հարուստ են խաղողը, գիլասը, ազնվամորին, ելակը, ձմերուկը և այլ քաղցր մրգեր: Գլյուկոզա պարունակում են նաև բանջարեղենները: Ի տարբերութուն գլյուկոզայի՝ ֆրուկտոզան ինսուլին հորմոնի կարիքը չունի, որպեսզի արյունից թափանցի օրգանիզմի բջիջներ: Լյարդում ֆրուկտոզայի մի մասը վերածվում է գլյուկոզայի:

Ֆրուկտոզ պարունակում են խաղողը, խնձորը, բալը, գիլասը, տանձը, սեխը, ձմերուկը, մորին և հաղարջը: Ֆրուկտոզան քիչ քանակությամբ պարունակվում է նաև բանջարեղենների մեջ: Հիշեցնենք, որ մեծ քանակությամբ ֆրուկտոզա պարունակում է մեղրը:

Պարզ ածխաջուր գալակտոզան իր բնական ձևով չի հանդիպում մթերքների մեջ: Սակայն միանալով գլյուկոզային այն ձևավորում է դիսախարիդ՝ լակտոզան, որն էլ կաթնամթերքի ձևով՝ կաթ, թթվասեր, պանիր, յոգուրտ, մածուն, ներթափանցում է մեր օրգանիզմ: Ստամոքսաղիքային տրակտում լակտոզան մասնատվում է գլյուկոզայի և գալակտոզայի: Գալակտոզան ներթափանցելով արյան մեջ լյարդում վերածվում է գլյուկոզայի:

Սախարոզը դիսախարիդ է, որը ներառում է գլյուկոզա և ֆրույտոզա: Շաքարի 99.5%ը բաղկացած է սախարոզից: Ստամոքսաղիքային տրակտում շաքարը արագ մասնատվում է գլյուկոզայի և ֆրույտոզայի, որոնք անմիջապես ներթափանցում են արյան մեջ: Տարածված կարծիք կա, որ մեծ քանակությամբ շաքար պարունակող մթերքներում պարունակվում են դատարկ կալորիաներ: Բանն այն է, որ օգտագործելով չափազանց քաղցր սնունդ, մենք ստանում են մեծ էներգիա, որի ավելացած մասը ձևավորում է ճարպեր և մենք այդ սնունդից չենք ստանում այնպիսի անհրաժեշտ սննդարար նյութեր, որոնք կարևոր են օրգանիզմի համար:

Սախարոզը պարունակվում է դդմի, դեձղի, մանդարինի և բազուկի մեջ: Սախարոզի աղբյուր են հանդիսանում նաև մուրաբան, թխվածքները, կոնֆետները, պաղպաղակը, հյութերը և այն ամենը, ինչը պարունակում է մեծ քանակությամբ շաքար:

Օսլան օրգանիզմում վերածվում է գլյուկոզայի: Օսլա պարունակող հիմնական մթերքներից են շիլաները, թխվածքները, կարտոֆիլը: Շիլաներից քիչ օսլա է պարունակում վարսակի շիլան, իսկ մեծ քանակությամբ օսլա պարունակում է հնդկաձավարը և բրինձը: Օսլա պարունակում են նաև լոբազգիները՝ ոլոռը, լոբին և ոսպը, իսկ ահա սոյայի մեջ շատ քիչ քանակությամբ օսլա է նկատվում: Գլիկոգենը կենդանական ծագման ածխաջուր է և ոչ մեծ քանակությամբ առկա է լյարդի և մսի մեջ:

Այս ածխաջրերը բարդ կառուցվածք ունեն և չեն մարսվում օրգանիզմի կողմից: Կար ժամանակ, երբ դրանք ավելորդ էին համարվում սննդակարգում ներառելու համար, սակայն պարզվում է, որ նրանք կարևոր դեր են ունեն մարսողության գործընթացի խթանման համար, օրգանիզմից դուրս են հանում տոքսինները և շլակները, նպաստում են աղիներում օգտակար բակտերիաների առաջացմանը:

Ցելյուլոզա և պեկտիններ պարունակվում են բանջարեղենի, մրգերի մեջ:

Միրգը խորհուրդ չի տրվում ուտել երեկոյան, քանի որ այն պարունակում է ածխաջրեր և էներգիայի ավելցուկը նպաստում է ճարպերի առաջացմանը: Երեկոյան ուտելիքը պետք է բաղկացած լինի սպիտակուցներից և չպարունակից օսլա:

Ածխաջրերը կարևոր դեր են խաղում մեր օրգանիզմի համար և չի կարելի նրանցից հրաժարվել: Սակայն դյուրամարս ածխաջրերի չարաշահումը կարող է վնասել առողջությունը: Արյան մեջ գլյուկոզայի ավելցուկը նպաստում է ինսուլինի մակարդակի բարձրացմանը և դա էլ հանգեցնում է ճարպերի առաջացմանը: Դիոտոլոգները խորհուրդ են տալիս պարզ ածխաջրերը փոխարինել բարդ ածխաջրերով, որոնք աստիճանաբար են մասնատվում և արյունը ապահովում գլյուկոզայով:

Նուկլեյնաթթվի դերը մարդու օրգանիզմում

Ածխաջրի դերը մարդու օրգանիզմում

Վիտամինների դերը մարդու օրգանիզմում

Սպիտակուցների դերը մարդու օրգանիզմում

Ճարպերի դերը մարդու օրգանիզմում

Ուղղորդող   հարցերը`

·  Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը, որոնք  նաև  անվանում  են   

    կենսական  տարրեր

Կենդանական բջջի բաղադրության հիմնական տարրերը կոչվում են մակրոտարեր: Դրանք են՝ ածխածին(C), ջրածին(H), թթվածին(O), ազոտ(N), կալիում(K), կալցիում(Ca), երկաթ(Fe), ֆոսֆոր(P), ծծումբ(S), մագնեզիում(Mg), նատրիում(Na):

• Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը՝մակրո-, միկրո-,ուլտրատարրեր

• Մակրոտարրերը կենդանական բջջի 98%-ն են զբաղեցնում: Նրանց վրա են հիմնված բջջի գլխավոր ֆունկցիաները: Միկրոտարրերը կազմում են բջջի զանգվածի շատ փոքր մասը, բայց ազդում են նրա կենսապրոցեսների վրա: Ուլտրամիկրու տարրերը այն տարրերն, որոնք հանդիպում են բջջում, բայց շատ ավելի հազվադեպ քան միկրոտարրերը: Դրանց ազդեծությունը բջջի գործառույթների վրա ապացուցված չէ:

·  Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը, կենդանական  և  բուսական  բջիջների նմանությունները  և  տարբերությունները

Կենդանի օրգանիզմի կառուցողական միաորը բջիջն է: Այն լինում են բուսական և կենդանական: Կենդանական բջիջների թաղանթը ավելի բարակ է, բայց կա կորիզ, որը չունեն բուսական բջիջները: Բուսական բջիջների թաղանթը ավելի հաստ է և պատրաստված է ցելյուլոզ պոլիսախարիդից:

·  Ինչու՞  են  գիտնականներն ասում. «Կյանքը՝ սպիտակուցների գոյության ձևն  է»

Սպիտակուցները պոլիմեռներն են, որոնց մոնոմեռը ամինաթթուն է: Նրանք անմիջականորեն ազդում են օրգանիզմում առաջացող քիմիական ռեակցիաներին և կատարում են բազմաթիվ փունկցիաներ՝ կարգավորող, կառուցվածքային, շարժողական,  տեղափոխման, պահեստային, պաշտպանողական:

·  Որո՞նք են սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների,     

    վիտամինների  գործառույթները կենդանի օրգանիզմում

Սպիտակուցների փունկցիաները՝ կարգավորող, կառուցվածքային, շարժողական,  տեղափոխման, պահեստային, պաշտպանողական: Ածխարերի ֆունկցիաները՝ էներգիական, պաշտպանողաական: Ճարպերը լիպիդների տեսակներից մեկն է: այն նույնպես կարող է հանդիսանալ էներգիայի աղբյուր, բայց նաև օգտագործվում է ինչպես վիտամինների և այլ նյութերի լուծիչ: Նաև այն ունի կարգավորիչ գործառույթ(օր.՝ էսթրոգեն, տեստեստերոն):

·  Ինչպիսի՞  օրգանական և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում:

Անօրգանական — ֆոսֆոր, կալցիում, երկաթ, ջուր, սնդիկ…

օրգանական — ճարպեր, ածխաջրեր, սպիտակուցներ

Նուկլեինաթթուները պոլիմերներ են, որոնց մոնոմերները կոչվում են նուկլեոիդներ: Այս նյութերն առաջին բջջի կորիզում հայտնաբերել է շվեցարացի կենսաքիմիկոս Ֆ. Միշերը 19-րդ դարում, դրանով է պայմանավորված նրանց ավանումը՞ Իսկ հետագայում նուկլեինաթթուներ գտնվել են նաև բջջի այլ օրգանոիդներում և մասերում:

ԴՆԹի-ի մոլեկուլն իրենից ներկայացնում է երկու՝ մեկը մյուսի շուրջ ոլորված թելեր՝ շղթաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը պոլիմեր է, որի մոնոմերներն են նուկելոդիները: Նուկլեոտիդը միացությունը է՝ կազմված է երեք նյութերից՝ ազոտական որոշակի տեսակի հիմքից, ածխաջրից և ֆոսֆորական թթվից: ԴՆԹ-ի մոլեկուլում տարերում են 4 տեսակ նուկլեոտիդներ, որոնցում ածխաջուրը և ֆոսֆորական թթուն միանման են, և դրանք իրարից տարբերվում են միայն ազոտական հիմքով: Նուկլեինաթթուների հիմնական ֆունկցիան սպիտակուցների կառուցվածքի մասին տեղեկատվության պահպանումն է, հաջորդ սերունքներին փոխանցումը, ինչպես նաև սպիտակուցի սենթեզի իրականացումը:

ԴՆԹ-ի երկու շղթների միացման մեջ կարևոր օրինաչափություն կա, մի շղթաթի նուկլեոտիդ: Այս զուգակցումներից յուրաքանչուրում զույգ նուկլեոտիդները կարծես իրար լրացնում են :

ԴՆԹ-ի այսպիսի կառուցվածքը հայտնաբերել է ամերիկացի կեսնաբան Ջեյս Ուոթսոնը և անգլիացօ ֆիզիկոս Ֆրենսիս Քրիկը: ՌՆԹն կառուցվածքով նման է ԴՆԹ- մեկ շղթային: ՌՆԹ-ի նուկլեոտիդներում ածխաջուրը ոչ թե դեզոսիռիբոզն է այլ ռիբոզը: Այստեղից էլ առաջանում է ՌՆԹ անվանումը:

Նուկելինաթթուների մոլեկուլում գաղտնագրված է տվյալ բջջին բնորոշ տեղեկություն: Կարծես կա մի ծածկագիր, որը որոշում է սպիտակուցի մոլեկուլում այս կամ այն ամինաթթվի առկայությունը: Դա նուկլեոտիդների դասավորման հաջորդականությունն է, որոնք երեքաան քանակով գաղտնագրում են որոշակի ամինաթթու: Գենետիկական այսպիսի ծածկագիրը լրիվ վերծանված է, և հայտնի է, թե նուկլեոտիդների ինչ զուգակցմամբ է որոշվում սպիտակուցի մոլեկուլում յուրաքանչյուր ամինաթթու: Ծածկագիրը համընդհանուր է բոլոր կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում նաև մարդու, ինչպես նաև վիրուսների համար:

Բովանդակությունը.

• Թթուների  սահմանումը, ընդհանուր բանաձևը, դասակարգումը, թթվային  մնացորդը, թթուների ստացումը լաբորատորիայում  և արդյունաբերության  մեջ, ֆիզիկական և քիմիական  հատկությունները, կիրառումը:
• Հիմքերի  սահմանումը, ընդհանուր բանաձևը, դասակարգումը,  ստացումը լաբորատորիայում  և արդյունաբերության  մեջ, ֆիզիկական  և քիմիական հատկությունները, կիրառումը: Երկդիմի հիդրօքսիդներ  և  օքսիդներ:
• Աղեր, դասակարգումը, ստացման  եղանակները,  ֆիզիկական և քիմիական  հատկությունները, կիրառման  բնագավառները:

Լաբորատոր փորձեր` Թթուների  քիմիական հատկությունները (հայտանյութերի գույնի փոփոխությունը  թթվային  միջավայրում, թթուների  փոխազդեցությունը  մետաղների, հիմնային օքսիդների, հիմքերի և  աղերի  հետ):

Լաբորատոր փորձեր` Հիմքերի  ստացումը,  քիմիական  հատկությունները (հայտանյութերի  գույնի փոփոխությունը  հիմնային  միջավայրում, հիմքերի  փոխազդեցությունը թթուների և աղերի հետ, չլուծվող  հիմքերի քայքայումը տաքացնելիս):

1-ի  ուսումնական  շրջանը  ամփոփելու  համար  սովորողները  կատարելու  են  ինքնաստուգման  առաջադրանքներ՝ <<Օքսիդներ, թթուներ, հիմքեր, աղեր>>թեմաներից:

Նյութի քանակը որոշում ենք հետևյալ բանաձով՝n=m/M
Նյութի զանգվածը որոշում ենք հետևյալ բանաձևով՝m=n•M
Նյութի ծավալը որոշում ենք հետևյալ բանաձևով՝V=n•Vm 
n-ը նութի քանակն է, m-ը նյութի զանգվածն է, M-ը նյութի մոլային զանգվածն է։
Vm=գազի մեկ մոլի ծավալն է, որը հավասար է՝ 22․4 լ/մոլ։